جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
252
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
به ميان آمده به اين معنى كه بادهاى شديد غربى در كرانههاى درياى خزر رشتههاى دراز از تپههاى شنى در كنار مرداب كمعمق ايجاد كرده است . خليج استراباد صحنهء پهناورى از آب است با چهل ميل طول و هشت ميل عرض كه از دريا در سمت شمال بوسيلهء قطعه خاكى با همين وسعت كه از ساحل غربى سى ميل فاصله دارد و با سه جزيره كوچك كه آخرين آن بوسيلهء رشتهء باريكى از كرانه شرقى يا ساحل تركمن صحرا فاصله دارد از درياى مازندران جدا مىشود . ازاين - رو خليج مزبور مانند درياچهايست كه واجد اين مزيت اضافى است كه به درياى آزاد مربوط است و با آنكه عمق آب در هيچ نقطه بيشتر از بيست پا نيست و در خيلى قسمتها از اين مقدار هم كمتر است باز در كرانه درياى خزر كه لنگرگاههاى محدود دارد به مناسبت احراز اين وضع اختصاصى قابل ملاحظه است . اين محل اگر در دست دولت ايران باشد در مقايسهء با موارد مشابه جاى ترديد است كه از لحاظ تجارتى يا مقاصد ديگر به هيچوجه مورد استفاده جدى قرار گيرد ، اما دولت روس توجه كافى نموده است كه كمترين امكان عمل و اقدام نصيب همسايهء بىعزم و توانش نشود . در معاهدهء گلستان منعقد سال 1813 ميلادى كه بوسيلهء عهدنامهء تركمنچاى در سال 1828 تأييد گرديد دولت روس منظور خويش را تأمين نمود به اين معنى كه هيچ كشتى با پرچم ايران در بحر خزر حق عبور ندارد و براى اينكه در اين خصوص اقدام احتياطى بيشترى شده باشد ، آن دولت با نيروى بحرى كافى در سال 1840 در پهناى درياى مزبور عرض اندام نمود و جزيرهء آشوراده را كه در مقابل دماغهء شبه جزيره دراز ميان كاله واقع است و در همين فصل شرحش خواهد آمد اشغال كرد « 1 » .
--> ( 1 ) - سرهنرى رالينسن در كتاب انگليس و روس در شرق تاريخ تفصيل رخنه كردن روس را به شرح ذيل ذكر نموده : در سال 1837 - 1838 روسها براى نخستين بار به آشوراده وارد شدند ، در 1842 سرجان مكنيل حضور آنها را در اين جزيره به وزارت خارجه انگليس اطلاع داد ، در 1846 روسها در جزيره تأسيساتى بنا و باب مذاكره را با تركمنها باز مىكنند . دولت ايران براى اخراج روسها از آنجا از انگلستان استمداد مىنمايد .